Çocuklar büyürken, hareket etmeyi öğrenirken ve oyun oynarken düşebilir. Baş çarpmalarının çoğu hafif olsa da bazıları tıbbi değerlendirme gerektirir. Aileler için önemli olan, ilk anda ne yapacağını ve sonrasında hangi değişiklikleri izleyeceğini bilmektir.
Başındaki şişliğin büyüklüğü veya düşer düşmez ağlaması, yaralanmanın ciddiyetini tek başına göstermez. Çocuğun uyanıklığı, davranışları, hareketleri ve zaman içindeki değişimi birlikte değerlendirilmelidir. Bayılmamış olması da ciddi bir yaralanmayı tamamen dışlamaz.
İlk anda ne yapmalısınız?
Önce sakin kalmaya çalışın. Çocuğunuza seslenin ve hafifçe dokunun: Gözlerini açıyor, size bakıyor veya hareket ediyor mu? Normal nefes alıyor mu?
Tepki vermiyorsa, normal nefes almıyorsa veya nöbet geçiriyorsa 112’yi arayın. Telefonu hoparlöre alın ve verilen ilk yardım yönlendirmelerini izleyin. Normal nefes almıyorsa temel yaşam desteği geciktirilmemelidir.
Özellikle ciddi bir düşme sonrasında boyun veya omurga yaralanmasından şüpheleniyorsanız çocuğu gereksiz yere hareket ettirmeyin. Ancak nefes almasını sağlamak ve gerekli ilk yardımı yapmak önceliklidir.
Çocuk uyanıksa, her zamanki gibi davranıyorsa ve yalnızca çarpma yerinde hafif şişlik varsa, beze sarılı soğuk kompresi en fazla 20 dakika uygulayabilirsiniz. Buzu doğrudan cilde koymayın. Soğuk uygulama, şişliği ve ağrıyı azaltır; çocuğun izlenmesinin yerini tutmaz.
Hangi belirtilerde beklememelisiniz?
Aşağıdaki durumlarda 112’yi arayın:
Çocuğun tepki vermemesi, uyandırılamaması veya giderek daha zor uyanması
Normal nefes almaması
Nöbet geçirmesi
Kol veya bacakta yeni güçsüzlük; konuşmada ya da yürümede belirgin bozulma
Ciddi kaza, yüksekten düşme veya boyun yaralanması şüphesi
Kısa sürüp düzelse bile bayılma, yeni başlayan kusma, geçmeyen ya da artan baş ağrısı, belirgin davranış değişikliği veya kafa karışıklığı varsa gecikmeden acil değerlendirme gerekir. Kulaktan kan ya da kulak veya burundan berrak sıvı gelmesi de önemsenmelidir. Çocuğu güvenle götüremiyorsanız 112’den yardım isteyin.
Kusma, tek başına beyin kanaması olduğu anlamına gelmez. Ancak baş çarpmasından sonra ortaya çıktığında değerlendirilmelidir. Başvurmak için belirli bir kusma sayısına ulaşmasını beklemeyin. Kusmanın ne zaman başladığını, kaç kez olduğunu ve başka hangi belirtilerin eşlik ettiğini hekime anlatın.
Bebeklerde neden daha dikkatli olmalıyız?
Bebekler baş ağrısını veya baş dönmesini anlatamaz. Bu nedenle beslenme ve davranış değişiklikleri özellikle değerlidir. Baş çarpmasından sonra emmeyi reddetme, teselli edilemeyen ağlama, belirgin durgunluk veya her zamankinden farklı davranma acil değerlendirme gerektirebilir.
Özellikle 6 aydan küçük bebeklerde değerlendirme daha dikkatli yapılmalı, gerekirse daha uzun gözlem uygulanmalıdır. Bu yaş grubunda baş çarpması sonrasında tıbbi değerlendirme için başvurun. Kanama bozukluğu olan, kan sulandırıcı ilaç kullanan veya beyin şantı bulunan çocuklarda da evde izlem kararı hekimle verilmelidir. Bu durumlar, mutlaka tomografi çekileceği anlamına gelmez.
Evde izlerken tam olarak nelere bakmalısınız?
Hekim evde izlemi uygun gördüyse, yaralanmadan sonraki ilk 24 saat çocuğun yanında durumunu takip edebilen bir yetişkin bulunmalıdır. İlk 24–48 saatte değişiklikleri yakından izleyin. Bazı belirtiler daha geç fark edilebildiği için bu süre geçtikten sonra başlayan yakınmaları da önemseyin.
“Her zamanki gibi mi?” sorusunu şu örneklerle somutlaştırabilirsiniz:
Uyanıklık ve iletişim: Size bakıyor, sesinize karşılık veriyor ve yaşına uygun biçimde iletişim kuruyor mu? Daha büyük çocuk soruları anlamakta veya yanıtlamakta zorlanıyor mu?
Davranış ve oyun: Her zamanki oyunlarına ilgi gösteriyor mu? Alışılmadık derecede sessiz, huzursuz veya dalgın mı?
Beslenme: Bebek emiyor mu? Çocuk her zamanki gibi yiyip içebiliyor mu, yoksa belirgin biçimde reddediyor mu?
Hareket ve denge: Normalde yapabildiği hareketlerde yeni bir zorlanma var mı? Yürüyen çocukta sendeleme veya belirgin sakarlık başladı mı?
Yakınmalar: Baş ağrısı, baş dönmesi, bulantı, bulanık görme ya da ışık ve sesten rahatsız olma gelişti mi?
Bunları anlamak için çocuğu zorlayarak yürütmeniz veya sürekli sınamanız gerekmez; günlük davranışlarını gözlemleyin. Yeni belirtilerde hekimle görüşün; yukarıdaki acil uyarılardan biri ortaya çıkarsa beklemeyin.
Uyumasına izin verebilir misiniz?
Hekim evde izlemi uygun gördüyse çocuğunuzu uyanık tutmaya çalışmanız gerekmez. Normal uyku düzenini sürdürebilir. Hekiminiz özellikle önermediyse gece belirli aralıklarla uyandırmanız da gerekmez.
Normal uyku ile uyandırmakta güçlük çekmek aynı şey değildir. Çocuğunuz alışılmadık derecede uykuluysa, gözlerini açık tutamıyorsa veya uyandırılamıyorsa bunu “yoruldu, uyuyor” diye yorumlamayın; 112’yi arayın. Uyumasına izin vermek, yanında bir yetişkin bulunması ve izlem önerilerinin sürdürülmesi gereğini değiştirmez.
Her baş çarpmasında tomografi gerekir mi?
Hayır. Hekim; çocuğun yaşını, düşmenin nasıl gerçekleştiğini, belirtilerini ve muayene bulgularını birlikte değerlendirir. Bazı çocuklarda sağlık kuruluşunda gözlem yapmak yeterliyken, ciddi yaralanma şüphesinde tomografi gerekir.
Tomografi çekilmemesi, çocuğun değerlendirilmediği anlamına gelmez. Ayrıca tomografinin normal olması, beyin sarsıntısını dışlamaz. Beyin sarsıntısında baş ağrısı, baş dönmesi, dikkat güçlüğü ve davranış değişiklikleri görülebilir; bunlar takip gerektirir.
Oyuna ve okula ne zaman dönebilir?
Beyin sarsıntısı düşünülen çocuk, hekimin önerdiği iyileşme planına göre izlenmelidir. İlk bir–iki gün daha sakin bir düzen ve dinlenme uygundur. Bu, bütün gün yatakta kalmak veya karanlık bir odada beklemek anlamına gelmez. Belirtileri artırmayan hafif etkinliklere izin verilebilir.
Okula ve günlük etkinliklere dönüş kademeli olmalıdır. Yeniden başını çarpma riski taşıyan oyunlar ve sporlar için hekimin yönlendirmesi izlenmelidir. Belirtiler kötüleşirse yeniden başvurun; iki–dört hafta içinde düzelmeyen yakınmalar da kontrol gerektirir.
Düşmeleri azaltmak için evde neler yapabilirsiniz?
Bebeğinizi yatak, koltuk veya alt değiştirme masasında yalnız bırakmayın. Merdivenlerin üst ve altına uygun güvenlik kapısı yerleştirin. Pencerelerde çocuk güvenlik kilidi veya koruyucu kullanın; sinekliklerin düşmeyi önlemediğini unutmayın.
Devrilebilen mobilyaları duvara sabitleyin ve pencere önüne çocuğun tırmanabileceği eşyalar koymayın. Tekerlekli yürüteç kullanmayın; yetişkin yakında olsa bile yaralanmalar meydana gelebilir. Çocuğunuz yeni hareketler öğrendikçe evin güvenliğini yeniden gözden geçirin.
Bilimin Işığında, Çocuğun Yanında.
Kaynaklar
Birleşik Krallık Ulusal Sağlık ve Bakım Mükemmelliği Enstitüsü (NICE): Head injury: assessment and early management — NG232.
Amerikan Pediatri Akademisi (AAP), HealthyChildren.org: Bebeklerde ve küçük çocuklarda beyin sarsıntısı, ev güvenliği ve tekerlekli yürüteçler.
ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), HEADS UP: Beyin sarsıntısının belirtileri ve iyileşme sürecinde bakım.
Royal Children’s Hospital Melbourne: Aileler için baş yaralanmaları bilgisi ve klinik değerlendirme rehberi.
English Red Cross: Bebek ve çocuklarda baş yaralanmasında ilk yardım.
Bu yazı aileleri bilgilendirmek amacıyla hazırlanmıştır. Çocuğunuzu değerlendiren hekimin size özel izlem ve kontrol önerilerini uygulayın.